Kosova po përballet me një situatë të ndërlikuar institucionale, pasi afati për zgjedhjen e Presidentit përfundon sot, më 6 tetor. Nëse Kuvendi nuk arrin ta përmbyllë procesin brenda afatit të përcaktuar, vendi mund të hyjë në një fazë të re të pasigurisë kushtetuese dhe politike. Një nga pyetjet kryesore që shtrohet është se kush do ta ushtrojë funksionin e Presidentit pas përfundimit të mandatit të ushtrueses aktuale të detyrës.
Albulena Haxhiu e ka ushtruar detyrën e Presidentes që nga 4 prilli i këtij viti, kur përfundoi mandati pesëvjeçar i Vjosa Osmanit. Kushtetuta i lejon kryetarit të Kuvendit që, në mungesë të Presidentit, të ushtrojë përkohësisht funksionin e kreut të shtetit, por kjo mund të zgjasë maksimumi gjashtë muaj.
Ky afat gjashtëmujor tashmë ka përfunduar më 4 tetor. Për këtë arsye, ekspertët juridikë kanë ngritur shqetësimin se vazhdimi i ushtrimit të detyrës së Presidentit pas kësaj date nuk ka një bazë të qartë kushtetuese.
Eugen Cakolli, hulumtues në Institutin Demokratik të Kosovës, ka deklaruar për Radion Evropa e Lirë se periudha gjashtëmujore për ushtrimin e detyrës së Presidentit duhet konsideruar afat përfundimtar dhe se ajo nuk mund të përsëritet automatikisht. Sipas tij, moszgjedhja e Presidentit do ta vendoste Kosovën në një situatë të pazakontë kushtetuese, për të cilën duhet të kërkohet interpretim nga Gjykata Kushtetuese.
Edhe Melos Kolshi, hulumtues ligjor në Institutin e Kosovës për Drejtësi, ka thënë për Radion Evropa e Lirë se vazhdimi i ushtrimit të detyrës së Presidentit pas përfundimit të afatit gjashtëmujor do të ishte pa bazë të qartë kushtetuese. Sipas tij, mungesa e një Presidenti me mandat të rregullt do të mund të ndikonte në funksionimin e institucioneve dhe në ushtrimin e disa kompetencave që Kushtetuta ia atribuon kreut të shtetit.
Megjithatë, ekziston edhe një interpretim tjetër politik. Në Lëvizjen Vetëvendosje kanë vlerësuar se, pas zgjedhjes së kryetarit të ri të Kuvendit, ky i fundit mund të marrë përsipër edhe detyrën e Presidentit deri në zgjedhjen e Presidentit të ri. Deputeti Adnan Rrustemi ka deklaruar për Radion Evropa e Lirë se Kushtetuta duhet të interpretohet në mënyrë që të garantojë vazhdimësinë institucionale dhe që vendi të mos mbetet pa President apo ushtrues detyre.
Ky interpretim kundërshtohet nga ekspertët juridikë të cituar në raportim. Sipas tyre, zgjedhja e një kryetari të ri të Kuvendit nuk do të thotë automatikisht se nis një periudhë e re gjashtëmujore për ushtrimin e detyrës së Presidentit. Një interpretim i tillë, sipas tyre, do ta kthente përjashtimin kushtetues në një mekanizëm të përhershëm dhe do ta zbehte nevojën për zgjedhjen e Presidentit me mandat të plotë.
Problemi bëhet edhe më i ndërlikuar për shkak të dy afateve kushtetuese që lidhen me këtë proces. Njëri është afati gjashtëmujor për ushtrimin e përkohshëm të funksionit të Presidentit, ndërsa tjetri është afati 60-ditor brenda të cilit Kuvendi duhet të zgjedhë Presidentin, pasi të ketë nisur procedura për zgjedhjen e tij.
Vonesa në konstituimin e Kuvendit ka ndikuar drejtpërdrejt në këtë situatë. Sa më gjatë që është shtyrë konstituimi i legjislaturës së re, aq më shumë është ngushtuar koha në dispozicion për zgjedhjen e Presidentit. Kështu, dy afatet kanë përfunduar duke krijuar një përplasje institucionale që nuk ka një zgjidhje të qartë të përcaktuar paraprakisht në Kushtetutë.
Nëse nuk ka President të zgjedhur, disa kompetenca të rëndësishme të shtetit mund të mbeten pa një autoritet të qartë kushtetues për t’i ushtruar. Këtu përfshihen kompetenca që lidhen me funksionimin e institucioneve, përfaqësimin e shtetit dhe procedura të tjera që i takojnë Presidentit.
Një çështje tjetër e rëndësishme është edhe shpallja e zgjedhjeve të reja. Sipas Kushtetutës, kjo është kompetencë e Presidentit. Prandaj, në rast se Kuvendi dështon ta zgjedhë Presidentin dhe më pas shpërndahet, lind pyetja se cili autoritet do ta marrë vendimin për shpalljen e datës së zgjedhjeve.
Pikërisht për këtë arsye, ekspertët juridikë kanë vlerësuar se një situatë e tillë duhet të dërgohet për interpretim në Gjykatën Kushtetuese. Sipas Eugen Cakollit, një grup prej së paku dhjetë deputetësh mund t’i drejtohej Gjykatës Kushtetuese për të kërkuar sqarim lidhur me pasojat juridike të moszgjedhjes së Presidentit dhe për mënyrën se si duhet të funksionojnë institucionet pas përfundimit të mandatit të ushtrueses së detyrës.
Edhe sipas Melos Kolshit, Gjykata Kushtetuese do të duhej të përcaktonte se çfarë ndodh në një situatë kur përfundon afati maksimal për ushtrimin e detyrës së Presidentit, ndërsa Presidenti i ri nuk është zgjedhur. Sipas tij, zgjidhja duhet të kërkohet para së gjithash përmes respektimit të afateve dhe procedurave kushtetuese.
Nga ana tjetër, përfaqësuesit e Vetëvendosjes vazhdojnë të insistojnë se zgjidhja kryesore është arritja e një marrëveshjeje politike dhe zgjedhja e Presidentit të ri. Sipas tyre, institucionet duhet të gjejnë një mënyrë për të garantuar vazhdimësinë e funksionimit të shtetit dhe për të shmangur krijimin e një vakumi institucional.
Ndërkohë, Kushtetuta përcakton se Presidenti i Kosovës zgjidhet nga Kuvendi përmes votimit të fshehtë. Në dy rundet e para kërkohen dy të tretat e votave të të gjithë deputetëve, pra 80 vota nga 120. Në rundin e tretë, në garë mbeten dy kandidatët që kanë marrë më së shumti vota në rundin e dytë dhe për zgjedhjen e njërit prej tyre nevojiten të paktën 61 vota.
Nëse edhe në rundin e tretë nuk arrihet zgjedhja e Presidentit, atëherë Kushtetuta parasheh shpërndarjen e Kuvendit dhe organizimin e zgjedhjeve të reja brenda 45 ditësh. Kjo e bën ditën e sotme veçanërisht të rëndësishme për të ardhmen e institucioneve të Kosovës.
Pra, përballë këtij afati, vendi ndodhet mes dy skenarëve: ose partitë politike arrijnë marrëveshje dhe sigurojnë votat e nevojshme për zgjedhjen e Presidentit, ose Kosova mund të hyjë në një fazë të re të krizës institucionale dhe procedurave për zgjedhje të reja. Në rastin e dytë, mënyra se si do të funksionojnë institucionet pas përfundimit të mandatit të ushtrueses së detyrës së Presidentit do të kërkonte një interpretim të ri kushtetues.
Radio Evropa e Lirë ka raportuar se edhe vetë Zyra e Presidentit është pyetur lidhur me mandatin e ushtrueses së detyrës dhe hapat që do të duhej të ndërmerreshin në rast se Presidenti i ri nuk zgjidhet, por deri në publikimin e raportimit nuk kishte dhënë përgjigje.